Taliban (Afganistan İslam Emirliği) Nedir? Tarihi ve Güncel Durumu

Taliban, 1990'ların ortasında Afganistan'da ortaya çıkan ve ülkenin yakın tarihini derinden etkileyen bir hareket. Bu yazıda hem kur...

Taliban, 1990'ların ortasında Afganistan'da ortaya çıkan ve ülkenin yakın tarihini derinden etkileyen bir hareket. Bu yazıda hem kuruluş hikâyesini hem de 2021'den bu yana süregelen güncel iktidar dönemini ele alıyoruz.

Kuruluşu ve Molla Ömer

Sovyet işgalinin ardından Afganistan'da mücahit gruplar arasında yaşanan iç çekişmeler sırasında, Kandahar doğumlu medrese talebesi Molla Ömer önderliğinde Taliban hareketi ortaya çıktı. Pakistan'da Diyobendi geleneğinde eğitim almış olan Molla Ömer, Sovyetlere karşı verdiği mücadele ve bölgedeki savaş ağalarına karşı yürüttüğü faaliyetlerle kısa sürede tanındı. 1996'da başkent Kabil'i ele geçiren Taliban, "Afganistan İslam Emirliği"ni ilan etti ve 2001'e kadar (ABD'nin işgaline dek) ülkeyi yönetti.

2001-2021: Direniş Dönemi

ABD işgaliyle iktidardan uzaklaşan Taliban, yirmi yıl boyunca kırsal bölgelerde varlığını sürdürdü ve zamanla etki alanını genişletti. Molla Ömer'in 2015'teki ölümünün ardından sırasıyla Molla Ahtar Mansur ve ardından hâlâ görevde olan Şeyh Hibetullah Ahundzade harekete liderlik etti.

2021'den Bugüne: Yeniden İktidar

15 Ağustos 2021'de Taliban, hızlı bir ilerleyişle Kabil'i ele geçirdi; dönemin Cumhurbaşkanı Eşref Gani ülkeyi terk etti ve ABD'nin yaklaşık 20 yıl süren Afganistan savaşı, 30 Ağustos 2021'de son Amerikan askerinin ülkeden ayrılmasıyla sona erdi. O tarihten bu yana Taliban, ülkenin tamamında fiilî kontrolü elinde tutuyor.

Güvenlik açısından nispeten istikrarlı bir dönem yaşansa da, uluslararası kamuoyu Taliban yönetimini özellikle kadın hakları konusunda sert biçimde eleştiriyor. BM İnsan Hakları Özel Raportörü Richard Bennett, 2026 yılında yaptığı değerlendirmede kadın ve kız çocuklarına yönelik kısıtlamaların "toplumsal cinsiyete dayalı zulüm" boyutuna ulaştığını belirtti. Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) de Temmuz 2025'te, aralarında lider Hibetullah Ahundzade'nin de bulunduğu iki Taliban yetkilisi hakkında insanlığa karşı suç gerekçesiyle tutuklama kararı çıkardı. Ayrıca Ekim 2025'ten bu yana Taliban yönetimi, sınır bölgelerindeki çatışmalar nedeniyle komşu Pakistan ile gerilimli bir süreç yaşıyor.

Afganistan'ın Etnik Yapısı

Afganistan çok etnili bir ülkedir. Nüfusun en büyük kesimini, ülkenin güneyinde yoğunlaşan ve nüfusun yaklaşık %42'sini oluşturan Peştunlar teşkil eder. Bunun yanında Tacikler, Hazaralar, Özbekler gibi farklı etnik gruplar da ülkenin demografik yapısının önemli bir parçasını oluşturur.

Sonuç olarak Taliban, kırk yılı aşkın bir süredir savaşların pençesinde olan Afganistan'ın yakın tarihinde belirleyici bir aktör olmaya devam ediyor; ülkenin geleceği, hem iç dinamikler hem de uluslararası toplumun tutumu tarafından şekillenmeye devam edecek gibi görünüyor.